Thoughts About Death, Life and Humanity

ოქტომბრის თვის ბოლოს მომიწია გერმანელი და ფინელი ფსიქოანალიტიკოსების – ჰორსტ კეხელესა და ლეო კოვარსკის ტრენინგ-სემინარზე დასწრება. თავიდანვე მეც და ჩემი მეგობარი და კოლეგაც, რომელთანაც ერთად ვესწრებოდი ამ სემინარს საკმაოდ სკეპტიკურად ვიყავით განწყობილები ფსიქოანალიზისადმი. საერთოდ არ მიყვარს კლასიკური ფსიქოანალიზი თავისი ფროიდისტული მიდგომით, რომელიც ზედმეტად სვამს ადამიანს ჩარჩოებში და ქცევის მკაცრად განსაზღვრულ მოტივებს აწებებს მას. წინასწარ მოწოდებული კლინიკური შემთხვევის (ე.წ. “კეისის”) გაცნობისას ორივეს, მეც და ჩემს მეგობარსაც დაგვებადა შეგრძნება თითქოს თერაპევტი პაციენტთან ურთიერთობისას თავადვე იგონებს გარკვეულ ინტერპრეტაციებს და შემდეგ აჯერებს პაციენტს მათ ჭეშმარიტებაში. ეს გავდა ძაღლს რომელიც საკუთარ კუდს დასდევს. სხვაგვარი იყო ფინელი ფსიოქოანალიტიკოსის ბატონი იკონენის სტატია, რომელიც ჩამოგვიტანა ლეო კოვარსკიმ. ის სავსე იყო ადამიანურობით. სწორედ იმ ჰუმანური პრინციპებით რომელიც ესოდენ მომხიბლავია ჰუმანისტურ ფსიქოთერაპიაში. ვიზუალური განსხვავებაც კი ნათელი იყო ბატონ ჰორსტსა და ლეოს შორის. ჰორსტ კეხელე ტიპიური გერმანული, მკაცრი გარეგნობის გამხდარი მამაკაცი, თითქოს “ნაცრისფერი”, ბნელი იერით, ხოლო ლეო ტიპიურად სლავური, წვეროსანი, თბილი, სავსე სახე ჰქონდა.

ჰორსტ კეხელე

სწორედ ამ “ჰუმანისტურ ჩანართებზე” მინდა გავაკეთო აქცენტი ამ პოსტში. ლეომ ლექცია იმით დაიწყო რომ გაიხსენა თუ როგორი იმედგაცრუებული იყო იგი, როდესაც საფუძვლიანად ჩაუღრმაბვდა ფსიქოანალიზს და აღმოაჩინა რომ ის პრაქტიკულად უსარგებლო იყო. ყოველშემთხვევაში თავისი კლასიკური სახით. მან გადაწყვიტა კიდეც თავი დაენებებინა ფსიქოანალიზისთვის, მაგრამ შემდგომ თავისი ხელმძღვანელისა და უფროსი მეგობრის პენტი იკონენის მოსაზრებებს გაეცნო და შეცვალა თავისი თავდაპირველი მოსაზრება. იკონენიც ხედავდა ფსიქოანალიზში შექმნილ კრიზისს, რომელიც მას მშრალმა ინტერპრეტაციებმა მოუტანა. თუმცა დაინახა ის დადებითი მახერეებიც რომელიც უთუოდ აქვს ფსიქოანალიზსს. კერძოდ ის რომ ფსიქოანალიტიკური პროცედურა ეხმარება ადამიანს უკეთ შეიცნოს საკუთარი თავი. ნათლად დაინახოს თავისი სუსტი წერტილები და მათ გასამაგრებლად იზრუნოს. გარდა ამისა თანამედროვე ფსიქოანალიზში შემოვიდა ადამიანური ურთიერთობის, ინტერპერსონალური ელემენტი, რამაც უფრო ბუნებრივი გახადა იგი.ჩემს ადრინდელ პოსტში “პროცესზე ორიენტირებული ფსიქოთერაპია” ვწერდი რომ ფსიქოთერაპიაში მნიშვნელობა აქვს არა იმდენად შინაარს, ანუ იმას თუ რაზე საუბრობენ ექიმი და პაციენტი, არამედ პროცესს, ანუ იმას თუ რას გვეუნება ეს საუბარი მათ ურთიერთობაზე, რა ხდება მათ შორის ემოციურ დონეზე, ფარული ქვეგრძნობების (ქვეტექსტების მსგავსად) ზეგავლენით. სწორედ ამგვარი პროცესის ელემენტები შემოიტანა ლეომ ფსიქოანალიზში. თუმცა იგი მთელი სემინარის განმავლობაში ამტკიცებდა რომ მნიშვნელობა აქვს ინტერპრეტაციებს, ამ ინტერპრეტაციებთან დაკავშირებული ძირითადი სიახლე იყო ის რომ ინტერპრეტირების პროცესში ხდება გამოცდილების გაზიარება თეტრაპევტსა და პაციწენტს შორის, ანუ განცდები რომლებიც ესოდენ მტკივნეული იყო აქამდე პაციენტისთვის და რომელთაც ის არავის, მათ შორის საკუთარ თავსაც არ უზიარებდა, ახლა, გაზიარების საშუალებით, თერაპევტის კუთვნილებაც ხდება. თერაპევტი იღებს პაციენტის ტვირთის ნაწილს და თვითონვე ეზიდება მას. ლეოს აზრით სწორედ ასეთ გაზიარებას შეიძლება ეწოდოს ჭეშმარიტი გაცნობიერება. აქ მან რუსული თერმინი “сознание” გამოიყენა. მართლაც, დავაკვირდეთ:  «со – знание» ეს სიტყვა პირდაპირი მნიშვნელობით შეიძლება ითარგმნოს როგორც “თანა-ცოდნა”. ამგვარი თანა-ცოდნის ანუ კვლავ მართებული თერმინი რომ ვიხმაროთ, გაცნობიერების შედეგად პაციენტის თვალსაწიერი ფართოვდება. პრობლემის ცალსახა შეფასებები ქრება და შემოდის თერაპევტის თვალთახედვაც, პაციენტი ღებულობს გარკვეულ უკუკავშირს ამ მტკივნეულ საკითხთან დაკავშირებით, რომელიც მას აქამდე არ გააჩნდა. სწორედ ეს ქმნის შემდგომში ცვლილების წინაპირობას. უნებურად გაგახსენდება ნოდარ დუმბაძის “მარადისობის კანონი”.

ადამიანთაშორის ურთიერთობებზე აქცენტი მთლიანად ფსიქოანალიტიკურ თეორიაზეც აისახა. თუმცა ძირითადი ელემენტები იგივე დარჩა (ეგო, სუპერ ეგო და იდი), მაგრამ თეორიის არსი მკვეთრად შეიცვალა. კერძოდ, თუ აქამდე, ფროიდის დროიდან მოყოლებული, აქცენტი კეთდებოდა დრაივების თეორიაზე,ანუ იმაზე რომ ადამიანის ქცევას აკონტროლებენ “იდში” არსებული სექსუალური და აგრესიული, სასიკვდილო მოთხოვნილებები (ეროსი და თანატოსი). ახლა მათი ადგილი მიჯაჭვულობის თეორიამ (attachment theory) დაიკავა. ამ თეორიის თანახმად მნიშვნელობა აქვს არა ფარულ, გაუცნობიერებელ, ფიზიოლოგიურ მოთხოვნილებებს, არამედ უფრო იმ ურთიერთობებს რომლებიც ჩვენ გვიყალიბდება ბავშვობიდან ჩვენთვის ემოციურად მნიშვნელოვან ადამიანებთან: მშობლებთან, და-ძმებთან, მასწავლებლებთან, აღმზრდელწებთან. ამგვარ ემოციურად მნიშვნელოვან ადამიანებს ფსიქოლოგიაში “მნიშვნელოვან სხვებს” (significant others) უწოდებენ. ის ქცევისა და ურთიერთობის მოდელი და სტერეოტიპი რაც ამ ადამიანებთან გვიმუშავდება შემდეგ გამოგვყვება ხოლმე მთელი ცხოვრების განმავლობაში. სწორედ ეს მოდელი გვმართავს და განაპირობებას ჩვენს ქცევას მომავალში. ლეომ საინტერესო სქემა შემოგვთავაზა, რომელიც ასახავს პიროვნერბის დინამიურ აგებულებას, სტრუქტურას ამგვარი ინტერპერსონალური კომპონენტის გათვალისწინებით:

ლეოს მიერ შემოთავაზებული მოდელი

კლასიკურ თერმინ “იდის” (Id) მაგივრად ლეო ხმარობს თერმინს Soma, ეს ქვეცნობიერის ის სიღმისეუილი პლასტია სადაც ინსტინქტები ბატონობენ. იქნება ეს საკვებთან დაკავშირებული, სექსუალური, ძილის მოთხოვნილებასთან დაკავშირებული თუ სხვა ინსტინქტები. გარკვეულ დონეზე ისინი მართლაც მართავენ ადამიანს თუმცა მათ გადამწყვეტი როლი არ აქვთ. სომადან წამოსული იმპულსები გადის psyche-ს, ანუ ფროიდის თერმინოლოგიით ეგოს და პიროვნება იწყებს ამ მოთხოვნილების დაკმაყოფილების გზების ძიებას. ამისთვიოს კი ბუნებრივია საჭიროა გარემო ანუ გარეგანი ობიექტები (external objects). სწორედ აქ იმალება მთავარი მომენტი. იმის და მიხედვით თუ რა რეაქციასა და უკუკავშირს მიიღებს ადამიანი გარემოდან ყასლიბდება მისთვის დამახასიათებელი ქცევის ტიპი. ის სწავლობას თუ რა გზებით შეიძლება მიაღწიოს იმას რაც სურს. გარშემომყოფებთან როგორი ურთიერთობის საფუძველზე. მაგრამ აქვე შემოდის კიდევ ერთი ელემენტი ე.წ. შინაგანი ობიექტები (internal objects), რომლებიც სქემაზე ზემოთ ლურჯადაა გამოსახული. ეს ის წარმოდგენები და ემოციური რეაქციებია რომლებსაც ჩვენ ვსწავლობთ გარშემომყოფებისგან. თანდათანობით ზღვარი ქრება და ხდება პიროვნების მიერ ამ წარმოდგენებისა და ემოციური რეაქციების გაშინაგნება. ის მათ უკვე აღარ აღიქვამს როგორც რაიმე უცხოს. ეს შინაგანი ობიექტებიც ზემოქმედებენ ადამიანის ქცევაზე. მაგალითად, ოჯახის ფსიქოლოგიაში ცნობილია ფაქტი, რომ ნებისმიერ ადამიანს გაუცნობიერებლად გადააქვს თავის ოჯახურ ურთიერთობაში ის ქცევითი და ემოციური რეაგირების სტერეოტიპები, რომლებსაც ადგილი ჰქონდა თავად მის ოჯახში. მაგალითად, გოგონა, რომელიც ხედავს რომ დედა ყოველთვის თავს ხრის მამის წინაშე და ყველაფერს უთმობს მას, დიდი შანსია მომავალში თავის მეუღლესთანაც ასეთნაირად მოიქცეს. კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი საკითხი მდგომარეობს იმაში, რომ მნიშვნელოვან სხვებთან ურთრიერთობისას ადამიანს უყალიბდება გარკვეული წარმოდგენა საკუთარ თავზე, ანუ როგორც ამას სოციალურ ფსიქოლოგიაში ეძახიან – მე-კონცეფცია. და აქ ვითარდება აგრეთვე შინაგანი კონფლიქტი, იმას შორის თუ როგორია ადამიანი ბუნებრივად, სინამდვილეში და როგორად ხედავენ, ან უნდათ რომ ხედავდნენ, მას სხვები. ამ უკანასკნელ შემთხვევაში პიროვნებას უვითარდება ე.წ. ცრუ-მე (false self). თუ ადამიანი ხელმძღვანელობს ამ ცრუ-მეთი ის საოცარ სულიერ დისკომფორტს იქმნის, რადგანაც სინამდვილეში სულ სხვაგვარია და უწევს სხვების დასანახად იყოს სხვანაირი, თავისი ბუნებრივი მდგომარეობისგან განსხვავებული. ყველაზე ცუდი ასეთ დროს არის ის რომ ადამიანი ხშირად ვერც კი ხვდება ამგვარი ცრუ-მეს არსებობას და ეს ყოველივე თავის ჭეშმარიტ მე-დ მიაჩნია. ფსიქოთერაპიის პროცესში ხშირად ვამჩნევ ხოლმე როგორ ეწინააღმდეგება პაციენტი თავის ცრუ-მესთან, თავისივე შექმნილ ილუზიებთან გამშორებას იმის გამო რომ მიაჩნია თითქოს ეს მისი ჭეშმარიტი ბუნებაა და ეშინია მისი დაკარგვის, ჰგონია რომ ამით მთლიანად საკუთარ თავს დაკაგავს. არადა ნამდვილად საკუთარი თავი უკვე დიდი ხანია რაც დაკარგული აქვს და ამას ვერც კი ხვდება. ასეთივე “ილუზორული წარმონაქმნია” ჩვენი წარმოდგენა სხვებზე (ეს კომპონენტი სამწუხაროდ სქემაზე არაა გამოსახული, მაგრამ ის მდებარეობს პსყცჰესა და გარე ობიექტებს შორის). ხშირად ჩვენ გგვგონია რომ ვიცნობთ ადამიანს, მაგრამ სინამდვილეში ეს მისი ცრუ-მეა ან კიდევ ჩვენს მიერ მასში დანახული ის თვისებები რომლებიც გვინდა რომ დავინახოთ. ასეთი ურთიერთობა ძალიან გავს გაფუჭებულ ტელეფონს. ხშირად გვიყვარდება ან ვმეგობრობთ, ვურთიერთობთ ადამიანებთან იმის გამო რომ დარწმუნებულები ვართ თითქოს ისინი გარკვეული თვისებებით არიან დაჯილდოვებულნი, ისეთები არიან როგორებიც ჩვენ გვჭირდება, მაგრამ სინამდვილეში ჩვენ თავადვე ვქმნით ამგვარ “ფანტომებს” ჩვენი დამოკიდებულებით და შემდეგ ვიჯერებთ მათ არსებობას. ფაქტიურად გამოდის რომ ასეთ დროს ადამიანი უფრო საკუთარ წარმოსახვას ეურთიერთება ვიდრე რეალურე ადამიანს. ჯერ კიდევ თუ არ ვცდები სოკრატე ამბობდა “შეიცან თავი შენი”-ო და დღესაც მანდ ვართ. რაც უფრო უკეთ ვიცნობთ საკუთარ თავს და გარშემომყოფებს მით უფრო ბედნიერები და რეალიზებულები ვიქნებით. თანამედროვე ფსიქოანალიზის ამოცანაც ესაა, რაც შეიძლება მეტად გაერკვეს ადამიანი საკუთარ თავში, მოსპოს ეს ცრუ-მეები და უფრო ჰარმონიულად იურთიერთოს როგორც საკუთარ თავთან ასევე სხვებთან. ამგვარად მიჯაჭვულობის თეორიამ გააფართოვა ფსიქოანალიზის თვალსაწიერი და გახადა იგი კარგ ინსტრუმენტად ადამიანის თვითდაკვირვებისა და თვითშემეცნებისათვის.

Comments on: "თანამედროვე ფასიქოანალიზის ჰუმანისტური მოტივები" (8)

  1. anna said:

    DrJohnes, ra sasargeblo temebze wer, es postebi shinagani samyaros, survilebis da shesazleblobebis gaazrebashi zalian mexmareba. tvitgacnobierebis procesma gamzarda pirovnulad, damxvewa 🙂
    uudidesi da uugulwrpelesi madloba 🙂

    • madloba shen rom ase interesdebi am sakitxebit. ))) sasixatruloa rodesac adamiani itviseb da iyenebs saketildgeod karg informacias : )

  2. anna said:

    DrJohnes,

    momenatra axali postebi 🙂

    • docjohnes said:

      ai vecdebi uaxloes momavalshi, maqvs erti ori postis idea : )

  3. anna said:

    DrJohnes დაიკარგე, ხომ მშვიდობაა თქვენკენ?

    • კი, მშვიდობაა, უბრალოდ დიდი პაუზა გამოვიდა, რამდენიმე ხანში ვიმედოვნებ განახლებას :))

  4. anna said:

    ველოდები 🙂

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: